Un día de inverno ó caer da tarde, dous amigos que eran amigos desde a escola, e que contaban de anos o maldito número de tres veces dez, camiñaban a bon paso un sobre unha mula branca, gorda e de redondas ancas, i outro encima dos seus pes, que non parecían asañarse das pasadas lixeiras que lle facía dar seu dono.

O de a pe corría tanto como o de a cabalo, que vendo o sudor que lle corría ó seu compañeiro pola frente i as puntas dos cabelos, díxolle:

— E ti, Lourenzo, ¿por qué non mercas un come-toxos que te leve e te traia por estes camiños de Dios? ; que esto de andar leguas a pe por montes e areales é bo pra os cas.

— ¡Come-toxos! Anda, e que os monten aqueles pra quen se fixeron, que n'é Lourenzo. Cabalo grande, ande ou non ande, e xa que grande n'o podo ter, sin el me quedo, e sírvome dos meus pes, que nin comen, nin beben, nin lle fan menester arreos.

— Verdade é que o teu modo de camiñar é máis barato que ningún, ¡negro de min!, que ora teño que pagar o portasgo sólo porque vou en besta, e non coma ti, nestes pes que Dios me dou. Pro... así coma así, gusto de andar as xornadas en pernas alleas pra que as de un non cansen, e xa o dixen: debías mercar un farroupeiro pra o teu descanso. Mais ti fas coma o outro, hoxe o gano, hoxe o como, que mañán Dios dirá. Nin tes arrello, nin cousa que o valla; gústanche os birbirichos i as birbiricheiras, o viño do Ribeiro e as ostras do Carril. ¡Lourenzol, debías casarte, que ó fin o tempo vai andando, os anos corren, e un probe dun home faise vello e cóbrese de pelos brancos antes de que poida ter manta na cama, e aforrar pra unha ocasión; e esto, Lourenzo, non se fai sin muller que teña man da casa e garde o diñeiro que un gana.

— Boi solto, ben se lambe.

—¡Ó vento!, ésas sonche faladurías. ó derradeiro, ¿pra qué os homes naeeron si non é pra axuntarse cas mulleres, fillo da túa nai? (Lourenzo tuse). Seiea te costipaches co resío da serán, malo de ti. (Lourenzo volee a tusir). Lévemo Dios si n'é certo, e tanto non tusiras si ora viñeras a carrancha perna enriba dun farroupeiro.

— ¡Costipado eu! Non estiven na miña vida, e penso que ora tampouco. Pro... sempre que se me fala de casar, dáme unha tos que... ¡hem..! ¡hem..! seica esto n'é boa siñal. ¿Non cho parece, Xan?

— O que me parés é que eres rabudo como as uvas do cacho, e eso venche xa de naeenza, que non polo ben que te estimo deixo de conocer que eres atravesado coma os cangrexos. Nin podo adiviñar por qué falas mal das mulleres, que tan ben te queren e que te arrolan nas fiadas e nas festas coma a fillo de rei, e sabendo que túa nai foi muller, e que si túa nai non fora, ti non viñeras ó mundo eoma cada un de tantos.

— Nin moito se perdera anque nunca acá chegara. Que mellor que sudando polos camiños pra ganar o pan da boca, e mellor que rechinar nas festas e non nas festas con meniñas que caras se venden sin valer un chavo, engañando ós homes, estaría aló na mente de Dios.

— ¡Diancre de home! ; que mesmo ás veces penso se eres daqueles que saúdan ó crego sólo porque non digan. E pois, ti es dono de decir canto queiras, pro eu tamén che digo que me fai falta un acheguiño, e que me vou casare antes da festa, así Dios me dé saúde.

— E premita el Señore que non sudes moito, Xan, aunque ora é inverno, que entonces sí que inda tusirás máis que eu cando de casar me falan. E adivírtoche que teñas tino de non matar carneiros na festa, que é mal encomenzo pra un casado, por aquelo dos cornos retortos que se guindan ó pe da porta, e xa se sabe que un mal tira por outro. ¡Dios nos libre!

— ¿E ti ques saber que xa me van parecendo contos de vella todo eso que se fala de cornos e de maldade das mulleres? ; pois cando nesta nosa terra se dá en decir que un can rabióu, sea certo ou non sea certo, corre a bola e mátase o can. Mais eu por min che aseguro que n'atopéi nunca muller solteira que non se fixese mui rogada, nin casada que o seu home comigo falase; e paréseme que ainda non fago tan mal rapaz, aunque o decilo sea fachenda.

— É que eso vai no axeitarse, e ti seica n'acertache, Xan; que ó demáis, coma un home queira, non queda can tras palleiro. Eu cho digo, n'hai neste mundo máis muller boa pra os homes que aquela que os paríu, i así arrenega delas coma do demo, Xan, que a muller demo é, según di non sei qué santo mui sabido; i o demo astra á, cruz lle fai os cornos de lonxe.

— ¡Volta cos cornos!

— É tan sabido que si tanto mal che fai anomealos, é porque xa che dan sombra dende o tellado da que ha de ser túa muller.

— ¡Seica me queres aqueloutrare! Pouco a pouco, Lourenzo, que nin debes falar así de quen non conoces, nin todas as mulleres han de ter o ollo alegre, que por moitas eu sei por quen se poidera poñer, non unha, senón cen vidas.

— O dito, dito queda; que cando eu falo é cori eoncencia; e repítoche que, sendo muller, non quedo por ningunha, anque sea condesa ou de sangre nobre, como solen decir, que unhas e outras foron feitas da mesma masa e coxean do mesmo pe. Dios che mas libre do meu lar, que ora no lar alleo aínda n'as cuspo.

— ¡Ah!, ladrón da honra allea, léveche o deño si eu quixera que cospiras na do meu, que o pensamento de que quixáis teréi que manter muller pra un rabudo coma ti, faime pór os cabelos dreitos, e o intendimento pensatible. Pro... falemos craros, Lourenzo, coma bos compañeiros que somos. Ti es máis listo que eu, ben o vexo, e por donde andes sábeste amañar que adimira, mentras que eu me quedo ó pe do lume vendo cómo o pote ferve e eantan os grilos. Si é conto, eonto vai no amaño...; pro esto de que as has de botar todas nunha manada, sin deixar unha pra min, vállanme todos os santos que me fai suare. ¡Vaia!, dime que aínda viches mulleres boas, e que non todas lle saben poñer a un home honrado os cornos na testa.

— Todas, Xan, todas, e pra os Xans aínda máis; que mesmo parés que o nome as atenta.

— ¡Condenicado de min, que seique é certo! Pro meu pai e miña nai casáronse, e ieu tamén me quero casare, que mesmo se me van os ollos cando vexo ó anoitecido un matrimonio que fala paseniño sentado á porta da eira, mentras corren os meniños á luz do luar por embaixo das figueiras.

— ¡Ó aire, ó aire! ¡E déixate de faladurías! Paseniño que paseniño tamén se dan beliscos e rabuñadas, e paseniño se dan as figas.

— En verdade, malo me vai parecendo o easorio, pro moito me temo que a afición non me faga prevaricare; mais sempre que me case, casaréime cunha do meu tempo, cheíña de carne, con xuicio e facendosa, que poida que neso n'haxa tanto mal... ¿Qué me dis?

— Que es terco coma unha burra. Ti tes o deño, Xan, i ora estáche facendo as cóchegas co casorio. Pro ten entendido que non hai volta sinón que Dios o mande, que tratándose daquelo da fraqueza das mulleres, todas deitan coma as cestas, e can coma si non tivesen pes.

Así falando Xan e Lourenzo, iban chegando a cerca dun lugar; e como xa de lonxe empezasen a sentir berros e ehoros, despóis dun alto, por saber o que aló pasaba, viron que era un enterro, e a un rapaz que viña polo camiño preguntáronlle polo morto, e respondéulles que era un home dunha muller que inda moza quedaba viuda e sin fillos que nunca tivera, e que o morto non era nativo daquela aldea, pro que tiña noutra hardeiros.

Foise o rapaz, e Lourenzo, chegándose a Xan, dixolle entonces :

— ¿E ti ques, Xan, que ehe faga ver o que son as mulleres, que ora a ocasión é boa?

— ¿E pois cómo?

— Facendo que esa viuda, que non sei quén é, nin vin na miña vida, me dé nesta mesma noite palabra de casamento pra de aquí a un mes.

— ¿E ti estás cordo, Lourenzo?

— Máis que ti, Xan; ¿ques ou non ques?

— E pois ben, tolo. Vamos a apostare, e si ganas perdo a miña mula branca que herdéi do meu pai logo fará un ano, e que a estimo por isto, e por ser boa como as niñas dos ollos. Curaréime entonces do mal de casorio. Pro si ti perdes, tes que mercar un farroupeiro e non volver a falar mal das mulleres, miñas xoias, que aínda as quero máis que á, miña muliña branca.

— Apostado. Báixate, pois, da mula, e fai desde aora todo o que che eu diga sin chistar, e astra mañán pola fresea, nin ti es Xan nin eu Lourenzo, sinón que ti es meu criado i eu son teu amo. Agora ven tras min tendo conta da mula, que eu iréi diante, e di a todo amén.

Meu dito, meu feito.

Lourenzo tiróu diante, e Xan botóu a pe indo detrás ca mula polas bridas, que eran monas, así coma os demáis arreos, e metían moita pantalla.

Ó mesmo tempo que eles iban chegando ó Campo Santo, iña chegando tamén o enterro, rompendo a mareha o estandarte negro e algo furado da parroquia, o crego i as mulleres que lle facían o pranto, turrando, turrando polos pelos como si fosen cousa allea, berrando asta enroucare e agarrándose á tomba de tal maneira que non deixaban andar ós que a levaban.

— ¡Ai, Antón! ¡Antón! — decía unha poñéndose como a Madalena cas mans encruzadas enriba da cabeza —. Antón, meu amigo, que sempre me decías: ¡Adiós, Mariquiña! cando me topabas no camiño. ¡Adiós, Antón, que xa non te veréi máis!

I outra, indo arrastro atrás da caixa, e pegando en sí, desía tamén :

— ¿En ónde estás, Antón, que xa non me falas? Antón, malpocadiño, que che fixeron as miñas más uns calzós de lenzo crúo e n'os puxeches. Antón : ¿quén ha de pór agora a túa chaqueta nova i os teus calzós, Antón?

I a viuda, i unhas sobriñas da viuda, todas cubertas de bágoas, vestidas de loito e os periquitos desfeitos de tanto turrar por eles e os panos desatados, berrando aínda máis; sobre todo a viuda, que indo de cando en cando a meterse debaixo da misma tomba, de donde a tiñan que arrancar por forza, decía :

— ¡Ai, meu tío! ', ¡ai, meu tío, bonito como unha prata e roxiño como un ouro! : ¡qué cedo che vai comer a terra as túas carniñas de manteiga! ¡E ti vaste, meu tío! ¿Ti vaste? ¿E quén será agora o meu acheguiño, e quén me dirá como me decías ti, meu ben : "Come, Margaridiña, come pra engordare, que o teu é meu, Margaridiña, e si ti coxeas, tamén a min me parece que estóu coxo"'? ¡Adiós, meu tío, que xa nunca máis dormiremos xuntiños nun leito! ¡Quén me dera ir contigo na tomba, Antón, meu tío, que ó fin contigo, miña xoíña, entérrase meu corazón!

Así a viudiña se desdichaba seguindo ó morto, cando de repente, meténdose Lourenzo entre as mulleres, cubertos os ollos cun pano e saloucando como si lle saíse da ialma, escramóu berrando aínda máis que as do pranto :

— ¡Ai, meu tío! ¡Ai, meu tío, que ora vexo ir mortiño nesa tomba!

Nunca eu aquí viñera pra non te atopar vivo, e n'é polo testamento que fixeches en favor meu deixándome por hardeiro, que sempre te quixen como a pai, e esto, que me habías de chamar para despedirte de min e que te hei de ver xa morto, párteme as cordas do corazón. ¡Ai, meu tío!, ¡ai, meu tío!, que mesmo me morro ca pena.

Cando esto oíron todas as do pranto, puxeron arredor Lourenzo, que mesmo se desfacía a uña de tanto dor como parecía ter.

— ¿E logo, ti cómo te chamas, meu fillo? — lle preguntaron moi compadecidas del.

— Eu chámome Andruco, e son sobriño do meu tío que me deixóu por hardeiro e me mandóu chamare por unha carta pra se despedir de min antes de morrer; pro como tiven que andar moita terra, xa sólo o podo ver na tomba. ¡Ai, meu tío! ¡Ai, meu tío!

— ¿E ti de ónde es, mozo?

— Eu son da terra do meu tío — volvéu a desir Lourenzo saloucando asta cortárselle a fala.

— E teu tío ¿de dónde era?

— Meu tío era da miña terra.

E sin que poideran quitar desto, Lourenzo, proseguindo co pranto, foise achegando á viudiña, que inda por entre as bágoas que a curbían poido atisbare aquel mozo garrido que tanto choraba polo seu tío. Despóis que se viron xuntos, logo lle dixo Lourenzo que era hardeiro do difunto, i ela miróuno con moi bos ollos, e, acabado o enterro, díxolle que tiña que ir co ela á súa casa, que n'era xusto parase noutra o sobriño do seu home, e que así chorarían xuntos a súa disgracia.

— Disgrasia moita. ¡Ai, meu tío! — dixo Lourenzo —. Pro consoládevos, que co que el me deixóu conto facerlle decir moitas misas pola ialma, para que el descanse e poidamos ter nós maior consolo acá na terra, que ó fin, ña tía, Dios mándanos ter pacencia cos traballos e... que queiras que non queiras, como dixo o ioutro, a terriña cai enriba dos corpiños mortos, e... ¿qué hai que facer? : nós tamén temos que ir, que así é o mundo.

Así falando e chorando, tornaron camiño da casa da viuda, e Xan, que iba detrás ca mula e que nun principio non entendera nin chisca do que quería facer Lourenzo, comenzóu a ensergare e pasóulle así polas carnes unha especie de escallofrío, pensando en si iría a perder a súa muliña branca. Anque a ver o dor e as bágoas da viudiña que non lle deixaban de correr a fío pola cara afrixida, volvéu a ter confianza en Dios e nas mulleres a quen tan ben guería.

— E vós, ña tía, ¿terés un sitiño pra meter esta mula i o meu criado, que un e outro de tanto camiñare veñen cansados coma raposos?

— Todo teréi pra vós, sobriño do meu tío, que mesmo con vervos paréceme que o estóu vendo, e sérveme de moito eonsolo.

— Dencho ca viudiña, ¡os consolos que atopa! — marmuróu Xan pra sí metendo a mula no pesebre —. Pro desto a casarse — añadéu contento de sí mesmo —, aínda hai la mare.

E co esta espranza póxose a comer con moitas ganas un bo anaco de lacón que lle dou a viuda, mollándoo cunha cunca de viño do Ribeiro que ardía nun candil e que lle alegróu a pestana, mentras tía e sobriño estaban aló enriba no sobrado, falando da harencia e do morto cos que os acompañaban.

Desta maneira pasóuse o día e chegóu a noite, e quedaron solos na casa a viuda, Lourenzo e Xan, que desque víu cerrar as portas estuvo á axexa, co corazón posto na muliña branca, a ialma en Lourenzo e a espranza en Dios, que n'era pra menos. E non sin pena veu cómo a viudiña e Lourenzo foron ceando, antre as bágoas, uns bocados de porco e de vaca que puñan medo ós cristianos e uns xarros de viño que foran capaces de dar ánimos ó peito máis angustiado. Pro ó mesmo tempo, nada ee falaba do partieulare, e Xan non podía adiviñarse cómo se axeitaría Lourenzo pra ganar a aposta, que vía por súa.

Ó fin trataron de se ir deitar, e a Xan puxéronselle os cabelos dreitos cando veu que en toda a easa n'había máis que a cama do matrimonio, e que a viudiña tanto petelescóu pra que Lourenzo se deitase nela, que aquél tivo que obedecer, indo ela, envolta nun mantelo, a meterse detrás dun trabado que no sobrado había.

Xan, ca ialma nun fío, víu, desde o faiado, donde lle botaron unhas pallas, cómo a viudiña matóu o candil e todo quedóu ás escuras.

— Seica quedarás comigo, miña muliña branca, i abofé que te vin perdida — escramóu entonces —, ó fin as mulleres foron feitas dunha nosa costilla, e algo han de ter de bo. Sálvame, viudiña, sálvame deste apreto, que inda seréi capaz de me casar contigo.

Deste modo falaba Xan pra sí, aunque ó mesmo tempo non podía cerrar ollo, que a cada paso lle parecía que ruxían as pallas.

Así pasóu unha hora longa, en que Xan, contento, xa iba dormir descoidado, cando de pronto oiéu primeiro un sospiro, e despóis outro, cal si aqueles sospiros fosen de alma do outro mundo; estremecéuse Xan e erguéuse pra escoitar mellore.

— ¡Ai, meu tío, meu tío! — dixo entonces a viudiña —. ¡Qué fría estóu neste taboado, pro máis frío estás ti, meu tío, nesa terriña que te vai comere!

— ¡Ai, meu tío, meu tío! — escramóu Lourenzo da outra banda, como si falase consigo mesmo —. ¡Cánto me acordo de ti, que eu estóu no quente e ti no Campo Santo, nun leito de terra donde xa non tes compañía!

— ¡Ai, Antonciño! — volvéu a decir a viuda —. ¿Qué será de ti naquel burato, meu queridiño, cando eu que estóu baixo cuberto... ¡bu, bu, bu..! ~qué frío vai!, ¡tembro como si tuvese a perlesía!, ¡bu, bu, bu...!

— ¡Miña tía!

— ¿E seica non dormes, meu sobriño?

— E seica vós tampouco, ña tía, que vos sento tembrare como unha vara verde.

— ¿Cómo ques ti que durma, acordándome nesta noite de xiada do teu tío que ora dorme no Campo Santo, frío como a neve, cando si el vivira dormiríamos ambos quentiños nese leito donde ti estás?

— ¿E non podiades vós poñervos aquí nun ladiño, anque fora envolta no mantelo coma estades, que antre tía e sobriño é o mesmo que entre nai e fillo, e aínda máis habendo necesidad como agora, xa que non querés que eu vaia dormir ó chan, que mesmo pode darvos un frato co dor e co frío, i é pecado, ña tía, tentar eontra a saúde?

— Deixa, meu fillo, deixa, que aun que penso que mal n'houbera en que eu me deitase ó lado dun sobriño como ti, envolta no mantelo e por riba da roupa estando como estóu tembrando, ¡bu, bu, bu... !, quérome ir afacendo, que moitas destas noites han de vir pra min no mondo, que si antes fon rica e casada, agora son viuda e probe; e canto tiven meu, agora teu é, que a min non me queda máis que o ceo i a terra.

— E... pois, miña tía... Aquí pra entre dous pecadores, e sin que naide nos oia máis que Dios, vouvos a decire que eu sei dun home rico e da sangre do voso difuntiño que si vós quixérades tomaríavos por muller.

— Cala, sobriño, e non me fales de outro home..., que inda parés que o que tiven está vivo.

— Deixá, miña tía, que asi non perderedes nin casa, nin leito, nin facenda, que é moito perder dunha vez; sin contar con meu tío, a quen lle hei de dicir moitas misas, eomo días ten o ano, pra que descanse e non vos veña a chamar nas noites de inverno. Así el estará aló ben, e vós aquí; e si el vivira, non outra cousa vos aconsellara, senón que tomárades outra ves home da súa sangre a quen lle deixóu o que el e vós eoméchedes xuntos na súa vida.

— E seica tes razón, meu sobriño, pro... ¡si éste era o teu pensamento, Antón, meu tío!, ¿por qué non mo dixeche antes de morrer, que entonces eu o fixera anque fora contra voluntade, sólo por te servire?

— Pola miña conta, ña tía, que si meu tío nada vos dixo, foi porque se lle esquencéu co conto das agonías, e non vos estrañe, que acalquera lle pasara outro tanto.

— Tes razón, tes; a morte é moi negra, e naquela hora se esquence. ¡Ai, meu tio, meu tío! ¿Qué non fixera eu por che dar gusto? ¡Bu, bu, bu... !, ¡qué frío vai!

— Vinde pra aquí; si non vos asañás, diréivos que eu son o que vos quer por muller.

— ¿Ti qué me dis, home? Pro, a ver, que o adiviñéi logo, que sólo un sobriño do meu tío lle quixera cumprir así a voluntade...

— Pro, e ser, tiña que ser de aquí a un mes, que despóis teño que ir a Cais en busca de outra harencia e quixera que antes quedáredes outra vez dona do que foi voso. O que ha de ser, sea logo, que ó fin meu tío haio de estar deseando desde a tomba.

— ¡Ai, meu tío, meu tío! : ¡qué sobriño che dou Dios, que mesmo de oílo paréceme que te estóu oíndo! Pro..., meu fillo..., é ainda moi cedo, e anque ti máis eu nos volvéramos a casar ca inteneión de lle facer honra e recordar ó difunto, o mundo murmura... e...

— Deixávos do mundo, que casaremos en secreto e nadie o saberá.

— E pois ben, meu sobriño, e sólo porque es da sangre do meu tío, e xa que me dis que se ha de alegrar na tomba de vernos xuntos..., que o demáis... ¡ai!, Dios me valla..., ¡eu queríalle moito a meu tío! ¡Bu, bu, bu...! ¡Cómo xía!

— Vinde p'onda min envolta no mantelo, que n'é pecado, xa que habés de ser miña muller.

— Pro... aínda n'a son, meniño, e teño remorsos... ¡Bu, bu, bu! ¡Qué frato me dá pola cabeza e polo corazón!

— Ña tia, vinde e deixá,vos de atentar contra a saúde, que si en algo pecásedes, antes de casar témonos que confesare.

— Iréi, logo..., iréi, que necesito un pouco de caloriño.

Entonces sintíronse pasadas, ruxiron as pallas, e a viuda escramóu con moita dolore:

— ¡Ai, miña Virxen do Carmen, qué axiña te ofendo!

— ¡Ai, miña muliña branca, qué axiña te perdo! — marmuróu entonces Xan, con sentimento e con coraxe. E chegándose enseguida á porta do sobrado, berróu con forza:

— ¡Meu amo, a casa arde!

— Non arde, home, non, que é rescoldo.

— Pois rescoldo ou lúa, si agora non vindes voume ca mula. E Lourenzo, saltando dun golpe ó chan, dixo:

— Aguarda logo. Esperáime, ña tía, que logo volvo.